ರಾಷ್ಟ್ರಕೂಟ ವಂಶ

ಮಾನ್ಯಪೇಟದ ರಾಷ್ಟ್ರಕೂಟರು (753 - 973)

• ಸ್ವಾಪಕ → ದಂತಿದುರ್ಗ
• ರಾಜಧಾನಿ → ಮಾನ್ಯಪೇಟ (ಮಳಪೇಡ), ಕಲ್ಯಾಣಿ ಜಿಲ್ಲೆ, ಕಾಗಿಣಿ ನದಿ ದಂಡೆ ಮೇಲಿದೆ.
  • ಕಾಗಿಣಿ ನದಿ: ಭೀಮ ನದಿಯ ಉಪನದಿ, ಭೀಮ ನದಿಯ ಉಪನದಿಯು ಕೃಷ್ಣ.
• ಲಾಂಛನ → ಗರುಡ

NOTE:

• ಉತ್ತರ ಭಾರತದ ಗುಪ್ತ ಸಾಮ್ರಾಜ್ಯ ನಂತರ ಗರುಡವನ್ನು ಲಾಂಛನವಾಗಿ ಹೊಂದಿದ್ದವರು ರಾಷ್ಟ್ರಕೂಟರು.
• ದಂತಿದುರ್ಗನ → ಸುಮನಗಡ ಶಾಸನ
• ಒಂದನೇ ಕೃಷ್ಣನ ತಳ್ಳೀಗಾಂವ ಶಾಸನಗಳು (ಇವರ ಇತಿಹಾಸಕ್ಕೆ ಮೂಲಾಧಾರಗಳು)
• ಇವರು ಮಹಾರಾಷ್ಟ್ರದ ಎಲ್ಲೋರಪುರದಿಂದ ಆಳ್ವಿಕೆ ಪ್ರಾರಂಭಿಸಿದರು. ಇವರು ಮಹಾರಾಷ್ಟ್ರದ ಲಟ್ಟಲೂರಿನಿಂದ (ಲಾತೂರ್) ಉಸ್ಮಾನಾಬಾದ್ ಜಿಲ್ಲೆ ಬಂದಿದ್ದರಿಂದ "ಲಟ್ಟಲೂರಿನ ಪುರವಾಧೀಶ್ವರರು" ಎಂದು ಕರೆಯುವರು.

---

ರಾಷ್ಟ್ರಕೂಟ ಅರಸರ ಪಟ್ಟಿ

ದಂತಿದುರ್ಗ	735-756
ಒಂದನೇ ಕೃಷ್ಣ	756-774
ಎರಡನೇ ಗೋವಿಂದ	774-780
ಧ್ರುವ (ಗೋವಿಂದ ಮೂರನೇ)	780-793
ಮೂರನೇ ಗೋವಿಂದ	793-814
ಒಂದನೇ ಅಮೋಘವರ್ಷ ನೃಪತುಂಗ	814-878
ಎರಡನೇ ಕೃಷ್ಣ	878-914
ಜಗತ್ತುಂಗ	914-929
ಮೂರನೇ ಇಂದ್ರ	914-929
ಮೂರನೇ ಕೃಷ್ಣ	938-967
ಖೋಟ್ಟಿಗ (ನಿರೂಪಮ)	967-972
ಎರಡನೇ ಕರ್ಕ	972-973

---

ದಂತಿದುರ್ಗ (735-756)

• ರಾಷ್ಟ್ರಕೂಟರ ಸ್ಥಾಪಕ ದೊರೆ.
• ತಂದೆ → ಎರಡನೇ ಇಂದ್ರ
• ತಾಯಿ → ಭಾವನಾಗ (ಬಾದಾಮಿ ಚಾಲುಕ್ಯರ ವಂಶಸ್ಥೆ)
• ಇವಳನ್ನು ಅಪಹರಿಸಿಕೊಂಡು ಬಂದು ಮದುವೆಯಾದ.
• ಎರಡನೇ ಇಂದ್ರ ಬಾದಾಮಿ ಚಾಲುಕ್ಯರ ದೊರೆಯಾದ ಎರಡನೇ ವಿಕ್ರಮಾದಿತ್ಯನ ಸಾಮಂತ ದೊರೆಯಾಗಿ ಆಳ್ವಿಕೆ ಪ್ರಾರಂಭಿಸಿದ.
• ದಂತಿದುರ್ಗ ಮಾನ್ಯಪೇಟವನ್ನು ರಾಜಧಾನಿ ಮಾಡಿಕೊಂಡು ಆಳ್ವಿಕೆ ಪ್ರಾರಂಭಿಸಿದ.
• ಈತ ಎರಡನೇ ಕೀರ್ತಿವರ್ಮನನ್ನು ಸೋಲಿಸಿ ರಾಷ್ಟ್ರಕೂಟರ ಸಾಮ್ರಾಜ್ಯವನ್ನು ಸ್ಥಾಪಿಸಿದನು.

ಬಿರುದುಗಳು:

• ರಾಜ ಪರಮೇಶ್ವರ
• ಮಹಾಮಂಡಲೇಶ್ವರ

---

ಒಂದನೇ ಕೃಷ್ಣ (756-774)

• ಎರಡನೇ ಕೀರ್ತಿವರ್ಮನನ್ನು ಸಂಪೂರ್ಣವಾಗಿ ಸೋಲಿಸಿ ಇಡೀ ಬಾದಾಮಿಯನ್ನು ಮಾನ್ಯಪೇಟದಲ್ಲಿ ವಿಲೀನ ಮಾಡಿ ಅಧಿಕಾರ ನಡೆಸಿದ.
• ಈತ ಗಂಗರ ದೊರೆಯಾದ ಶ್ರೀ ಪುರುಷನನ್ನು ಸೋಲಿಸಿದನು.
• ಈತ ಎಲ್ಲೋರದಲ್ಲಿ ಕೈಲಾಸನಾಥ ದೇವಾಲಯವನ್ನು ನಿರ್ಮಿಸಿದನು. ಇದು ಎಂಟನೇ ಶತಮಾನದ ಅದ್ಭುತ ರಚನೆ.
• ಇದು 16ನೇ ಗುಹೆಯಲ್ಲಿ ಕಂಡುಬರುತ್ತದೆ. ಇದನ್ನು ಪರ್ಸಿಬ್ರೌನ್ "ಭೂಲೋಕದ ಅದ್ಭುತ ರಚನೆ" ಎಂದಿದ್ದಾನೆ.
• ಈತ 15ನೇ ಗುಹೆ ಆದ ದಶಾವತಾರ ಗುಹೆಯನ್ನು ನಿರ್ಮಿಸಿದನು. ಇದು ಎಲ್ಲೋರದಲ್ಲಿ ಕಂಡುಬರುವ ಅತ್ಯಂತ ದೊಡ್ಡ ಗುಹೆ.

---

ಎರಡನೇ ಗೋವಿಂದ (774-780)

• ಧ್ರುವ (780-793)
  • ಬಿರುದು → ಧಾರಾವರ್ಷ, ಕಲಿವಲ್ಲಭ, ನಿರೂಪಮ.
  • ಧ್ರುವ ತನ್ನ ಸಹೋದರನಾದ ಎರಡನೇ ಗೋವಿಂದನನ್ನು ಸೋಲಿಸಿ ಆತನ ಸಹಾಯಕ್ಕೆ ಬಂದ ಗಂಗಾ ದೊರೆಯಾದ ಎರಡನೇ ಶಿವಮಾರನನ್ನು ಸೋಲಿಸಿದನು.
  • ಉತ್ತರ ಭಾಗದಲ್ಲಿ ಕನೋಜ್ ಭಾಗವನ್ನು ಆಯುಧ ಮನೆತನದ ಇಂದ್ರಾಯದ ಆಳ್ವಿಕೆ ಮಾಡುತ್ತಿದ್ದನು.
  • ಈತ ಅಪ್ರಬಲನಾಗಿದ್ದರಿಂದ ಕನೋಜದ ಭಾಗಕ್ಕಾಗಿ ಗುರ್ಜರ-ವತ್ಸರಾಜ ಮತ್ತು ಬಂಗಾಳದ ಧರ್ಮಪಾಲನ ಮಧ್ಯೆ ಯುದ್ಧ ಏರ್ಪಟ್ಟು ವತ್ಸರಾಜ ಭಾಗವನ್ನು ಗೆದ್ದು.
  • ಧ್ರುವ ನೇರವಾಗಿ ಜಾನ್ಸಿ ಕದನದಲ್ಲಿ ವತ್ಸರಾಜನನ್ನು ಸೋಲಿಸಿ ಕನೋಜನ್ನು ಗೆದ್ದು.
  • ಈತ ಬಂಗಾಳದ ಧರ್ಮ ಪಾಲನನ್ನು ಯಮುನಾ ನದಿಯ ದಂಡೆಯ ಮೇಲೆ ಸೋಲಿಸಿದನು.
  • ಈತ ದ್ವಾರಸಮುದ್ರದಲ್ಲಿ (ಹಳೇಬೀಡು) ಒಂದು ಕೆರೆಯನ್ನು ಕಟ್ಟಿಸಿದ ಎಂದು ಉಲ್ಲೇಖಿಸಲಾಗುತ್ತದೆ.

---

ಮೂರನೇ ಗೋವಿಂದ (793-814)

• ಬಿರುದುಗಳು: ತ್ರಿಭುವನದವಳ, ಪ್ರಭುತವರ್ಷ, ಜೀನವಲ್ಲಭ
• ಈತ ಗುರ್ಜರ ಅರಸರಾದ ಎರಡನೇ ನಾಗಭಟ್ಟನನ್ನು ಸೋಲಿಸಿದ.
• "ಸಂಜಾನ್ ಶಾಸನದ ಪ್ರಕಾರ" → ಮೂರನೇ ಗೋವಿಂದನ ಕುದುರೆಗಳು ಹಿಮಾಲಯದ ತಪ್ಪಲಿನ ಗಂಗಾಜಲವನ್ನು ಕುಡಿದವೆಂದು ಉಲ್ಲೇಖಿಸಲಾಗುತ್ತದೆ.

---

ಒಂದನೇ ಅಮೋಘವರ್ಷ ನೃಪತುಂಗ (814-878)

• ಮೊದಲು ಹೆಸರು → ಶರ್ವ
• ತಂದೆ → ಮೂರನೇ ಗೋವಿಂದ
• ತಾಯಿ → ಗಾಮುಂಡಾಂಬ್ರ
• ಈತ ಜೈನ ಧರ್ಮವನ್ನು ಸ್ವೀಕರಿಸಿದ.
• ಈತ 14ನೇ ವರ್ಷಕ್ಕೆ ಅಧಿಕಾರಕ್ಕೆ ಬಂದ (ಭಾರತದಲ್ಲಿ 64 ವರ್ಷಗಳ ಕಾಲ ಆಳ್ವಿಕೆ ನಡೆಸಿದ ಏಕೈಕ ದೊರೆ)
• ಈತನ ಸೇವಕ → ಬಂಕೇಶ. ಈತನ ನೆನಪಿಗಾಗಿ ಬಂಕಾಪುರ ನಗರವನ್ನು ನಿರ್ಮಿಸಿದ.
• ಆಸ್ವಾನದ ಕವಿ → ಶ್ರೀವಿಜಯ ಈತ "ಕವಿರಾಜಮಾರ್ಗ" ಗ್ರಂಥವನ್ನು ಬರೆದ.

NOTE: ಕವಿರಾಜಮಾರ್ಗ

• ಇದು ಕನ್ನಡದ ಮೊಟ್ಟಮೊದಲು ಉಪಲಬ್ಧ ಕೃತಿ.
• ಇದು ರಾಷ್ಟ್ರಕೂಟರ ಇತಿಹಾಸದ ಬಗ್ಗೆ ವಿವರಣೆ ನೀಡುತ್ತದೆ.
• ಇದು ಕರ್ನಾಟಕದ ಭೌಗೋಳಿಕ ಇತಿಹಾಸದ ಬಗ್ಗೆ ಉಲ್ಲೇಖಿಸುತ್ತದೆ.
• ಇದು ಕಾವೇರಿಯಿಂದ ಗೋದಾವರಿವರೆಗೆ ಇದ್ದ ನಾಡು ಕನ್ನಡ ನಾಡು ಎಂದು ಉಲ್ಲೇಖಿಸಿದೆ.
• ಇದು ಕಾವ್ಯದ ರಚನೆಯು ವ್ಯಾಕರಣದೋಷಗಳಿಂದ ಮುಕ್ತವಾಗಿ ಇರಬೇಕೆಂದು ಸೂಚಿಸಿದೆ.
• ಇದು ಮೊಟ್ಟಮೊದಲು ಬಾರಿಗೆ ಯತಿಯ ಬಗ್ಗೆ ಪ್ರಸ್ತಾಪಿಸಲ್ಪಟ್ಟಿದೆ. (ಯತಿ ಎಂದರೆ → ಪದ್ಯದ ನಿಯತವಾದ ಸ್ನಾನದಲ್ಲಿ ನಿಂತು ಹಾಡುವುದು)
• ವಿದ್ವಾಂಸನಾದ ಒಂದನೇ ನೃಪತುಂಗ "ಪ್ರಶ್ನೋತ್ತರ ರತ್ನಮಾಲ" ಗ್ರಂಥವನ್ನು ಬರೆದನು.
• ಬರಗಾಲ/ಕ್ಷಾಮ ಉಂಟಾದಾಗ ಕೊಲ್ಲಾಪುರದ ಮಹಾಲಕ್ಷ್ಮಿಗೆ ತನ್ನ ಎಡಗೈ ಹೆಬ್ಬೆರಳನ್ನು ಕತ್ತರಿಸಿ ಕೊಟ್ಟ ಇದರ ಉಲ್ಲೇಖ ಸಂಜಾನ್ ಶಾಸನದಲ್ಲಿ ಕಂಡುಬರುತ್ತದೆ.
• ಒಂದನೇ ನೃಪತುಂಗ ಕಾಗೆಮೊಗೂರು ಕದನದಲ್ಲಿ (816) ಗಂಗಾ ದೊರೆಯಾದ ಎರಡನೇ ಶಿವಮಾರನನ್ನು ಸೋಲಿಸಿದ.
• ಅಲ್ಲಿಕರವರ ಪ್ರಕಾರ → ಈತನನ್ನು "ಕರ್ನಾಟಕದ ಅಶೋಕ" ಎಂದು ಕರೆಯುವರು.

---

ಎರಡನೇ ಕೃಷ್ಣ (878-914)

• ಈತನ ಕಾಲದಲ್ಲಿ ರಾಷ್ಟ್ರಕೂಟರ ಸಾಮ್ರಾಜ್ಯವು ಕ್ಷೀಣಿಸತೊಡಗಿತು.

---

ಮೂರನೇ ಇಂದ್ರ (914-929)

• ಇನ್ನೊಂದು ರಾಜಧಾನಿ → ಮಯೂರಬಂಡಿ (ಬೀದರ್ ಜಿಲ್ಲೆ)
• 20 ಲಕ್ಷ ಬೆಳ್ಳಿಯ ನಾಣ್ಯಗಳನ್ನು ಧಾನ ಮಾಡಿ "ನಿತ್ಯವರ್ಷ" ಎಂಬ ಬಿರುದನ್ನು ಹೊಂದಿದ್ದ.
• 400 ಗ್ರಾಮಗಳನ್ನು ಬ್ರಾಹ್ಮಣರಿಗೆ ಧಾನ ಮಾಡಿದ.
• ಆಸ್ವಾನದಲ್ಲಿ ತ್ರಿವಿಕ್ರಮ ಎಂಬಾತ → "ನಳ ಚಂಪೂ" ಕೃತಿಯನ್ನು ಬರೆದ. ಇದು ಸಂಸ್ಕೃತದ ಮೊದಲ ಚಂಪು ಕೃತಿ.
  • ಚಂಪು ಕೃತಿ ಎಂದರೆ → ಗದ್ಯ ಮತ್ತು ಪದ್ಯಗಳ ಮಿಶ್ರಿತ ಕಾವ್ಯ.
• ಬಿರುದು → ರಟ್ಟ ಕಂದರ್ಪ

---

ಮೂರನೇ ಕೃಷ್ಣ (938-967)

• ರಾಷ್ಟ್ರಕೂಟರ ಕೊನೆಯ ಪ್ರಬಲ ದೊರೆ.
• ಆಸ್ವಾನದ ಕವಿ → ಪೊನ್ನ, ಈತ "ಶಾಂತಿಪುರಾಣ" ಮತ್ತು "ಭುವನ್ಯಕ್ಕ ರಾಮಾಬುದ್ಧಯಂ" ಎಂಬ ಕೃತಿಯನ್ನು ಬರೆದನು.
• ಚೋಳರನ್ನು ಸೋಲಿಸಿ ಕಂಚಿಯವರೆಗೂ ಓಡಿಸಿಕೊಂಡು ಹೋದ ಈತ ರಾಮೇಶ್ವರದಲ್ಲಿ ವಿಜಯ ಸ್ತಂಭವನ್ನು ನಿರ್ಮಿಸಿದ ಮತ್ತು ಕೃಷ್ಣೇಶ್ವರ ದೇವಾಲಯವನ್ನು ನಿರ್ಮಿಸಿದ.
• ಈತನ ಕಾಲದಲ್ಲಿ ಪ್ರಸಿದ್ಧ ತಕ್ಕೊಳಗೂ (949ರಲ್ಲಿ) ಕದನ ನಡೆಯಿತು.
  • ತಕ್ಕೊಳಗೂ ಕದನ → ಮೂರನೇ ಕೃಷ್ಣ (ರಾಷ್ಟ್ರಕೂಟರು ಗೆದ್ದರು) ಮತ್ತು ಒಂದನೇ ಪರಾಂತಕ ಚೋಳ (ಚೋಳರು ಸೋತರು).
• ಈಗ ಕದನದಲ್ಲಿ ಗಂಗದೇವ ಎರಡನೇ ಬೂತುಗ ಮೂರನೇ ಕೃಷ್ಣನಿಗೆ ಸೈನಿಕ ಸಹಾಯ ಮಾಡಿದನು. ಆದ್ದರಿಂದ ಮೂರನೇ ಕೃಷ್ಣ ಎರಡನೇ ಬೂತುಗನಿಗೆ ಬನವಾಸಿ 12000 ಪ್ರದೇಶವನ್ನು ಬಳಸಿಕೊಂಡು ಕೂಟ್ಯ.

---

ಖೋಟ್ಟಿಗ (967-972)

• ಈತನ ಕಾಲದಲ್ಲಿ ರಾಷ್ಟ್ರಕೂಟರ ಅವನತಿ ಪ್ರಾರಂಭಗೊಂಡಿತು.

---

ಎರಡನೇ ಕರ್ಕ (972-973)

• ಈತ ರಾಷ್ಟ್ರಕೂಟರ ಕೊನೆಯ ದೊರೆ.
• ಎರಡನೇ ಕರ್ಕವನ್ನು, ಎರಡನೇ ತೈಲಪ ಸೋಲಿಸುವುದರ ಮೂಲಕ ಕಲ್ಯಾಣ ಚಾಲುಕ್ಯರ ಮನೆತನವನ್ನು ಪ್ರಾರಂಭಿಸಿದ.

---

ಆಡಳಿತ ವ್ಯವಸ್ಥೆ

• ವಂಶ ಪಾರಂಪರ್ಯವಾಗಿತ್ತು → ತಂದೆಯಿಂದ ಮಗನಿಗೆ ಅಧಿಕಾರ ಹಸ್ತಾಂತರವಾಗುತ್ತಿತ್ತು.
• ರಾಷ್ಟ್ರಕೂಟರ ಮಂತ್ರಿ ಮಂಡಲ:
  • ಅಮಾತ್ಯ → ಪ್ರಧಾನಮಂತ್ರಿ
  • ಕರಣಿಕ → ಲೆಕ್ಕಪತ್ರಿಗ
  • ಭಂಡಾರಿ → ಹಣಕಾಸು ಮಂತ್ರಿ
  • ಮಹಾಸಂಧಿವಿಗ್ರಹ → ವಿದೇಶಾಂಗ ಮಂತ್ರಿ
  • ಸೇನಾಧಿಪತಿ → ಸೇನೆಯ ಮುಖ್ಯಸ್ಥ

---

ಪ್ರಾಂತ್ಯ ಆಡಳಿತ

ಸಾಮ್ರಾಜ್ಯ ರಾಜ ↓ ರಾಷ್ಟ್ರ (ಪ್ರಾಂತ್ಯ) → ರಾಷ್ಟ್ರಪತಿ ↓ ವಿಷಯ (ಜಿಲ್ಲೆ) → ವಿಷಯಪತಿ ↓ ನಾಡು (ತಾಲೂಕು) → ನಾಡಗಾವುಂಡ ↓ ಗ್ರಾಮ → ಗ್ರಾಮಿಕ

• ರಾಷ್ಟ್ರಕೂಟರು ನಾಡುಗಳಿಗೆ ಮುಂಚೆ ಬುಕ್ತಿಗಳೆಂದು ಕರೆಯುತ್ತಿದ್ದರು. ಭಕ್ತಿಯ ಮುಖ್ಯಸ್ಥ → ಭೋಗಿಕ / ಭೋಗಿಪತಿ.
• ಇವರ ಕಾಲದಲ್ಲಿ ನಾಣ್ಯಗಳನ್ನು, ಟಂಕಿಸುವ ಶಾಲೆಗಳನ್ನು, ಅಕ್ಕಂ ಶಾಲೆಗಳೆಂದು ಕರೆಯುವರು.

---

ಸಾಮಾಜಿಕ/ಧಾರ್ಮಿಕ ವ್ಯವಸ್ಥೆ

• ಬ್ರಾಹ್ಮಣರ ಸ್ನಾನಮಾನಗಳು ಉನ್ನತವಾಗಿದ್ದವು.
• ಕ್ರಿಯರು ಸಾಮಾಜಿಕ ಮತ್ತು ಧಾರ್ಮಿಕ ಕಾರ್ಯಗಳಲ್ಲಿ ಭಾಗವಹಿಸುತ್ತಿದ್ದರು.
• ಇವರ ಕಾಲದ ಪ್ರಮುಖ ಶಿಕ್ಷಣ ಕೇಂದ್ರಗಳು:
  1. ಕಳೆನಿ (ಹಾವೇರಿ)
  2. ಸಾಲೋಟಗಿ (ವಿಜಯಪುರ)
  3. ಬಳ್ಳಿಗಾವೆ (ಶಿವಮೊಗ್ಗ)

---

ಆರ್ಥಿಕ ವ್ಯವಸ್ಥೆ

• ಭೂ ಕಂದಾಯ ¼ ಇತ್ತು.
• ರೋಮ್ ಮತ್ತು ಅರಬ್ಬರೊಂದಿಗೆ ವ್ಯಾಪಾರದ ಸಂಪರ್ಕವಿತ್ತು.
• ಅರಬ್ಬರು ರಾಷ್ಟ್ರಕೂಟರನ್ನು → "ಮಲಿಕ್ ಅಲ್ ಮುಲ್ಕ್" (ರಾಜರಿಗೆ ರಾಜರು) ಎಂದಿದ್ದಾರೆ.

---

ಸಾಹಿತ್ಯ

• ತ್ರೀವಿಜಯ
• ಕವಿರಾಜಮಾರ್ಗ ಗ್ರಂಥ
• ಶಿವಕೋಟಾಚಾರ್ಯ
• ವಡ್ಡಾರಾಧನೆ
• ತ್ರೀವಿಕ್ರಮ
• ನಳ ಚಂಪು
• ಪೊನ್ನ
• ಶಾಂತಿಪುರಾಣ, ಭುವನ್ಯಕ್ಕ ರಾಮಾಬುದ್ಧಯಂ
• ಹಲಾಯುಧ
• ಕವಿರಹಸ್ಯ
• ಗುಣಭದ್ರ
• ಉತ್ತರ ಪುರಾಣ
• ಜೀನಸೇನ
• ಪೂರ್ವಪುರಾಣ, ಹರಿವಂಶ
• ವೀರಸೇನ
• ಧವಳ
• ಮಹಾವೀರಚಾರ್ಯ
• ಗಣಿತ ಸಾರ ಸಂಗ್ರಹ

---

ಕಲೆ ಮತ್ತು ವಾಸ್ತುಶಿಲ್ಪ

• ರಾಷ್ಟ್ರಕೂಟರ ಬಹುತೇಕ ದೇವಾಲಯಗಳು ದ್ರಾವಿಡ ಶೈಲಿಯಲ್ಲಿವೆ.
• ಇವರು ಬಂಡೆಗಳನ್ನು ಕೊರೆದು ಮಾಡಿದ ಗುಹಾಂತರ ದೇವಾಲಯಗಳು ಇವರ ಅದ್ಭುತವಾದ ರಚನೆಗಳು.

1) ಎಲ್ಲೋರ್

• ರಾಜ್ಯ – ಮಹಾರಾಷ್ಟ್ರ
• ಇದು 1983 ರಲ್ಲಿ ಯುನೆಸ್ಕೋ ಪಟ್ಟಿಗೆ ಸೇರ್ಪಡೆ. ಇಲ್ಲಿ ಒಟ್ಟು 34 ಗುಹೆಗಳು ಕಂಡುಬರುತ್ತವೆ.
  • ಪ್ರಾರಂಭದ 12 ಗುಹೆಗಳು ಬೌದ್ಧ ಧರ್ಮಕ್ಕೆ ಸಂಬಂಧಿಸಿದೆ. ಇವುಗಳನ್ನು ಮಧ್ಯಭಾರತದ ವಾಕಟಕರು ನಿರ್ಮಿಸಿದರು.
  • ನಂತರದ 18 ಗುಹೆಗಳು ಹಿಂದೂ ಧರ್ಮಕ್ಕೆ ಸಂಬಂಧಿಸಿದೆ. ಇವುಗಳನ್ನು ರಾಷ್ಟ್ರಕೂಟರು ಮತ್ತು ಕಲಚೊರಿಗಳು ನಿರ್ಮಿಸಿದರು.
  • ಕೊನೆಯ 4 ಗುಹೆಗಳು ಜೈನ ಧರ್ಮಕ್ಕೆ ಸಂಬಂಧಿಸಿದೆ. ಇವುಗಳನ್ನು ದೇವಗಿರಿಯ ಯಾದವರು ನಿರ್ಮಿಸಿದರು.
  • ಇಲ್ಲಿ 10ನೇ ಗುಹೆ ವಿಶ್ವಕರ್ಮದ ಗುಹೆ.
  • 15ನೇ ಗುಹೆ ದಶಾವತಾರ ಗುಹೆ.
  • 16ನೇ ಗುಹೆ ಕೈಲಾಸನಾಥ ದೇವಾಲಯವಿರುವ ಗುಹೆ.
  • 32ನೇ ಗುಹೆ ಇಂದ್ರ ಸಭಾ ಗುಹೆ.

---

2) ಅಜಂತಾ

• ಒಟ್ಟು 29 ಗುಹೆಗಳು. ಬೌದ್ಧ ಧರ್ಮಕ್ಕೆ ಸಂಬಂಧಿಸಿವೆ. ಇದು 1983 ರಲ್ಲಿ ಯುನೆಸ್ಕೋ ಪಟ್ಟಿಗೆ ಸೇರ್ಪಡೆಗೊಂಡಿತು.

---

3) ಎಲಿಫೆಂಟಾ

• ಇದರ ಮೊದಲು ಹೆಸರು: ಘೋಷಕಪುರಿ
• ಇದು 1987ರಲ್ಲಿ ಯುನೆಸ್ಕೋ ಪಟ್ಟಿಗೆ ಸೇರ್ಪಡೆಗೊಂಡಿತು.
• ಇದನ್ನು ಎಲಿಫೆಂಟಾ ಎಂದು ಕರೆದವರು ಪೋರ್ಚುಗೀಸರು.
• ಇಲ್ಲಿ ಏಳು ಗುಹೆಗಳು ಕಂಡುಬರುತ್ತವೆ. ಮಧ್ಯದಲ್ಲಿರುವ ಗುಹೆಯಲ್ಲಿ ತ್ರಿಮೂರ್ತಿ ವಿಗ್ರಹ (ಬ್ರಹ್ಮ, ವಿಷ್ಣು, ಮಹೇಶ್ವರ)
• ಮೂರ್ತಿ ಅಷ್ಟೇ 18 ಅಡಿ ಎತ್ತರವಿದೆ.
• ಎಳೆಯಿಂದ 20 ಅಡಿ ಎತ್ತರವಿದೆ.